Wat betreft Estse feestdagen is enkel Kerstmis belangrijker dan midzomer. Wie die avond niet aan een kampvuur ergens te lande zit, kan zijn paspoort eigenlijk beter stante pede inleveren en politiek asiel aanvragen in een land dat midzomer niet viert. Noord-Korea of zo.

Al weken vooraf hoor je mensen aan elkaar vragen: “En? Wat ga jij dit jaar doen met Jaans dag?”

Midzomer heet namelijk Jaanipäev in het Ests, letterlijk: Jaans dag, een verwijzing naar Johannes. Wat uiteraard niet wil zeggen dat midzomer in Estland een christelijke feestdag is – de Esten vierden het al voordat de kruisvaarders dat stelletje heidenen in de 13e eeuw diets kwamen maken dat ze maar beter hun quota weesgegroetjes konden halen. Christenen hadden er in die tijd een handje van weg om aan eender welke betekenisvolle gebeurtenis een christelijke betekenis toe te schrijven.

Uiteraard heeft Jaans dag oorspronkelijk niets met het christendom te maken, wel met de zonnewende op 20 juni, de langste dag van het jaar. Midzomer valt op 24 juni, maar wordt een avond eerder gevierd, op midzomernacht. Dan brak de periode aan dat de hooi met man en macht van het land gehaald moest worden. Midzomer staat ook in het teken van tradities die een goede oogst moeten opleveren. Nu is het een goede gelegenheid voor stadsmussen om naar het platteland te trekken. Tallinn loopt voor een keer leeg. Esten hebben zowel op 23 als op 24 juni officieel vrijaf.

DSCN0016
Kanotocht om half vier: de witte nacht op z’n best

Het antwoord op eerder gestelde vraag luidt dus meestal: “Met Jaans dag? Ach, zoals gewoonlijk. Dan gaan we naar ons zomerhuisje/het zomerhuisje van vrienden/familie/de bakker van het dorp.” In Estland is er geen levende ziel die geen zomerhuisje heeft, dan wel vrienden met een zomerhuisje. En anders: hier met dat paspoort, er is nog plaats in Noord-Korea.

’s Lands wijs, ’s lands eer, dus zit ik op 23 juni 2017 eveneens te verkleumen aan een kampvuur. Sindsdien weet ik dat een geslaagde Estse midzomer zes essentiële ingrediënten behoeft:

1=Een lap grond in de wildernis

Hoe verder van de samenleving hoe beter. Esten zijn weinig sociale beestjes en houden van isolatie. Privacy is het hoogste goed. Een goeie buur is diegene waarvan je niet meer dan de rook van z’n schoorsteen ziet. Mensen groeperen in gemeenschappen, dat was toch vooral iets van de Sovjets. Niet dat er in het oude Estland geen dorpen waren, maar zelfs dan zijn de huizen verspreid over een grote oppervlakte en hebben ze allemaal een groot stuk land.

Op dat vlak zit ik overigens wel goed in het diepe zuiden van Estland, in een uithoek op de grens van Valgamaa en Põlvamaa. Stoffige veldweggetjes, ineengezakte houten huizen, een ketting van meren: dit is het Estland zoals auteur Anton Hansen Tammsaare het beschreef. Wiens bekendste vijfdelige romancyclus, Waarheid en gerechtigheid, overigens gaat over twee buren die elkaar naar het leven staan. Héél Ests*.

Gelukkig schiet Madis uitermate goed op met zijn buren. Zo goed dat ze beloofd hebben later op de avond even langs te komen. O ja, zij wonen zo’n negen kilometer verderop.

Madis is de gastheer van dit midzomernachtfeest. Hij draagt combatlaarzen en er bengelt een mes aan zijn riem. Zijn zomerhuisje heeft hij eigenhandig opgetrokken. Van het oorspronkelijke huis op dit land blijft niet meer dan een ruïne over. Ooit woonde hier een smid, één van de twee smeden van het dorp. Helaas voor hem was hij niet bijster behept in het smeden, althans niet zo goed als zijn concurrent. De smid werd gek van frustratie en brandde (per ongeluk?) zijn eigen huis af. Hij overleefde de brand, zijn vrouw en kinderen niet.

*De kranten berichten graag over burenruzies. In Pärnu Postimees stond onlangs een prachtverhaal over twee buren die het bloed vanonder elkanders nagels haalden. Een van hen had een pand te dicht bij de scheidslijn gebouwd. Ze had dat vooraf wel besproken met de buurman: het zou niet meer dan een schuur worden. Die zag daar eerst geen graten in. Totdat bleek dat het bouwwerk geen koterij was, maar een volwaardig woonhuis. Ziedend van woede plantte hij een basketbalpaal – inclusief gigantisch bord – neer voor het raam van het huis. Check vooral de foto’s van dit artikel, ze zijn hilarisch.

2=Een kampvuur

Omwille van puntje 4, maar ook omdat een barbecue onontbeerlijk is. Een midzomer zonder is zoals Kerstmis zonder sparrenboom.

Over bomen gesproken. Stiekem verdenk ik de Esten van een andere reden om zo gewillig aan vuurtje stook te doen. Want: de eerste mannelijke Est die niet graag hout hakt, zit vermoedelijk nog in de ballen van z’n vader. Esten gaan er prat op harde werkers te zijn. Historisch gezien moest dat wel. Estland is biljartvlak, maar niet bijster vruchtbaar. Wilden de Esten de lange winter doorkomen, dan moesten ze in de zomer als paarden werken. En zeker genoeg hout klieven.

Verder deed Tammsaare alweer een flinke duit in zakje, toen hij schreef: “Werk hard en de liefde zal volgen.” Elke Est kan dat fragment opdreunen. Weinigen kennen de volgende regel, het antwoord van de aangesprokenen: “Och, jij hebt je hele leven gewerkt en ik zie niets van liefde in dit huishouden.” (parafrasering mijnentwege) Touché!

DSCN9981
Midzomer zonder barbecue is als Kerstmis zonder sparrenboom.

Er zijn veel Esten die grote lappen vlees erop even onmisbaar vinden als de barbecue zelve, maar die zijn gelukkig niet in grote getalen aanwezig alwaar ik vier. We maken satés, bloemkool met blauwschimmelkaas en varkensaardappelen, smijten aubergine en paprika op de grill en eten onze buiken rond. Net als Kerstmis is midzomer traditioneel een gelegenheid om je een indigestie te vreten. Al is het vloeibare gedeelte van het feestmaal minstens even belangrijk, dus:

3=Een sociaal aanvaarde harddrug naar keuze

Bier, wijn, rum of wodka – het maakt niet uit, zolang het maar in grote kwantiteiten vloeit.

Alcohol is een belangrijk drijfveer om midzomer te vieren: elke reden om zichzelf van het paadje te drinken is een goeie.

Een dag voordien zie ik al een Rus dansen van vreugde in een supermarkt in Lasnamäe.

Zuipen is geen nieuw midzomer-fenomeen. Met wat goede wil kan je zeggen dat het deel uitmaakt van de tradities. Nadat de christenen midzomer hadden geclaimd, merkte chroniqueur Balthasar Russow met enige walging op dat de Esten de kerk niet binnenstapten, maar zich in plaats daarvan ledig hielden met “vuurtjes stoken, drinken, dansen, zingen en heidense rituelen uitvoeren.”

Blijft de vraag hoe Esten drinken. Net als hun Fins-Oegrische broers aan de noordelijke kant van de Baltische Zee hebben ze moeite met matiging.

(Ter illustratie: een Finse maat uit Turku, een dokter, vertelde me eens hoe hij had geprobeerd om met wat collega’s na het werk iets te gaan drinken. Het eindigde een stuk in de nacht, met een roedel compleet lam gezopen dokters en verpleegsters die de volgende ochtend moesten werken. Dat was vanzelfsprekend de eerste en enige keer dat hij zulks had voorgesteld.)

De Estse historicus en politieker Lauri Vahtre omschrijft het drankgedrag van zijn patriotten als volgt in Estonians Inside and Out: “Italianen en Fransen drinken wijn omdat ze dorst hebben, alsook om vrolijk, sociaal en grappig te worden, zodat ze na enige vreugde kunnen beginnen zingen en daarna dansen. Esten drinken omdat ze de duisternis, de vochtigheid en de grijze lucht niet langer kunnen verdragen, net als [daar heb je het weer] de slechtheid van hun buren en hun eigen verspild leven, en het ultieme doel van drinken is om het bewustzijn te verliezen. Deze heilige missie verenigt de Esten met de Finnen en de Russen, met dien verstande dat de Finnen en de Russen iemand moeten afrossen of op z’n minst wat meubilair molesteren voordat ze de grote finale bereiken.”

Conclusie: blij dat ik niet in Fin- of Rusland zit.

4=Regen

Ik zei al dat midzomer even belangrijk is als Kerstmis. Wat ik er niet bij vertelde: het weer verschilt niet zo gek veel tussen beide feestdagen. Soms zie je dezer dagen nog handschoenen, mutsen of skipakken. Vandaar dat nummer 2 zo cruciaal is.

Traditioneel regent het op midzomernacht. Esten zijn dan in de weer met het bouwen van een ad hoc afdak boven hun kampvuur. Want, zoals je ondertussen weet, het kampvuur is heilig. Gelukkig blijven we dit keer gespaard van regen.

Waar we niet van gespaard blijven: muggen. Muggenspray is onmisbaar tijdens de zomer in Estland. Gelukkig verkopen alle winkels een insectenspray genaamd OFF!, zo’n chemische bom dat ik vermoed dat het gemaakt is van restjes Tsjernobyl. Volgens mij kun je er niet enkel muggen, maar evenzeer kleine knaagdieren mee omleggen.

5=Tradities

“Zo, dat zijn zeven verschillende bloemen”, zegt Anete terwijl ze een laatste exemplaar toevoegt aan haar boeket. “Nu moet ik nog over zeven verschillende hekken springen, de bloemen onder mijn hoofdkussen steken en ik zal dromen van mijn toekomstige echtgenoot.”

Het is maar een van de vele voorbeelden van bijgeloof die gekoppeld zijn aan midzomer. Veel draait om het afdwingen van een goede oogst. Tegenwoordig is dat vervangen door goed geluk.

In onze groep is er geen halvezool die er zich aan waagt, maar het is een traditie om over het kampvuur te springen. Zo kan je je verzekeren van welvaart en vermijdt je ongeluk. In de praktijk, zeker in combinatie met nummer 3,  leidt die vuuracrobatie vaak tot het omgekeerde.

Midzomernacht is het enige moment dat de Fernybloem bloeit, zo luidt de mythe. Aangezien het aanschouwen ervan geluk brengt, gaan koppels in het bos op zoek naar die specifieke varenbloem. In werkelijk, zo fluistert Anete me in, is de reden voor die nachtelijke escape uiteraard heel wat anders.

Liefde hangt ’s nachts niettemin in de lucht. Volgens een Ests sprookje is dit het enige moment waarop twee geliefden, Koit (dageraad) en Hämarik (schemering) een vluchtige kus kunnen uitwisselen. De rest van het jaar zitten ze in een beklagenswaardige langeafstandsrelatie.

Sommige Esten menen ook dat ze op de ochtend van midzomer met de dieren kunnen praten, al heeft nummer 3 daar ongetwijfeld, alweer, veel mee te maken.

6=Een sauna

De sauna is evenzeer een Estse als een Finse traditie, al maken ze er in Estland minder heisa rond. Bij voorkeur bouwt een Est zijn sauna zelf. Zo ook Madis. Hij heeft een tent uit plastic opgetrokken die hij van stoom voorziet met een oude machine waarmee het leger water kookte. “In de sauna adem je het meer in, mooi toch?” En zoals het hoort, leidt een houten kade recht naar het verkoelende Linnujärv, letterlijk: Vogelmeer.

Madis vertelt over zijn makker die hier in de vroegte aan het vissen was en plotseling geplons hoorde.

Hij vroeg zich af wie er al zo vroeg aan het zwemmen was. Totdat hij een eland voorbij zag zwemmen.

Wij ervaren de witte nacht ten volle door rond half vier de kano op het meer te duwen en door de mystieke mist te peddelen. Magisch!

Advertenties

4 gedachtes over “Wanneer schemering dageraad kust: 6 essentiële ingrediënten voor een Estse midzomer

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s